PBL: Rijk moet bijspringen bij verduurzaming woningen

18 februari 2021
Bron: NRC Handelsblad, Sam de Voogt

Aardgasvrij Het Planbureau voor de Leefomgeving ziet „structurele knelpunten” bij het aardgasvrij maken van woningen die alleen het Rijk kan wegnemen. Anders voltrekt de energietransitie zich niet snel genoeg.

Aanleg van het warmtenet in de Groningse wijk Paddepoel om de woningen daar zonder gebruik van aardgas te kunnen verwarmen.
Aanleg van het warmtenet in de Groningse wijk Paddepoel om de woningen daar zonder gebruik van aardgas te kunnen verwarmen.Foto Kees van de Veen 

Zonder ingrijpen van het Rijk gaat het niet lukken alle woningen en andere gebouwen voor 2050 aardgasvrij te maken, zoals in het Klimaatakkoord is afgesproken. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) onderzocht veertien wijken die vooroplopen in de energietransitie en ontwaarde een aantal „structurele knelpunten” die alleen door de rijksoverheid kunnen worden weggenomen, zoals vertragende wetgeving en gebrek aan kennis, kunde en tijd bij gemeenten.

Het donderdag gepubliceerde onderzoek, uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Binnenlandse zaken, is „een foto van wat er gebeurt bij het aardgasvrij maken van deze wijken”, zegt projectleider Marloes Dignum. „Veel van de knelpunten die deze wijken tegenkomen, kunnen zij zelf niet wegnemen. Die behoeven aandacht van het Rijk, zodat de energietransitie versneld kan worden.”

In januari bleek uit een rondgang van NRC langs de eerste 27 wijken die subsidie hebben ontvangen in het kader van het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW), een initiatief van het ministerie om wijken te verduurzamen, dat gemeenten meer steun verwachten van de rijksoverheid. Ze gaven toen aan meer geld en aanvullende regelgeving nodig te hebben om huizen snel genoeg van het gas af te halen. Twee jaar na de start van het project zijn pas in 4 van de 27 proeftuinen huizen aardgasvrij gemaakt. Gemeenten gaven ook aan dat de rijksoverheid meer moet uitdragen dat de energietransitie noodzakelijk en urgent is.

De geluiden van de gemeenten worden onderschreven door het rapport van het PBL. Het instituut concludeert dat de energietransitie op wijkniveau een kwestie van maatwerk is. Dit omdat woningen in grote mate van elkaar verschillen, net als de mogelijkheden en bereidheid van bewoners om aan de verduurzaming van hun huizen mee te doen. Omdat landelijk beleid ontbreekt over hoe kosten en (financiële) risico’s verdeeld moeten worden onder deelnemende partijen zoals gemeenten, bewoners en energieleveranciers, lijkt elke wijk zijn eigen wiel uit te moeten vinden. Daardoor lopen kosten hoog op en komen gemeenten geld tekort om de verduurzamingsprojecten af te ronden.

Aanbestedingsregels vertragen

Aan de andere kant is er ook wetgeving die juist het tempo van de energietransitie in de proeftuinen afremt. Europese aanbestedingsregels voorkomen dat corporaties, die voor de verduurzaming van hun woningbezit verantwoordelijk zijn, snel subsidiegeld uit het PAW kunnen ontvangen, schrijft het PBL.

Er is daarnaast een gebrek aan draagvlak onder bewoners om hun huis aardgasvrij te maken. Dat leidt tot zowel vertraging als extra kosten, omdat voor de mensen die weigeren mee te doen een apart gasnet moet worden aangelegd. Het PBL ziet dat gemeenten en wel enthousiaste bewoners regelmatig alleen staan in hun verduurzamingspogingen omdat een breed gedragen verhaal vanuit de rijksoverheid over het nut en de noodzaak van de energietransitie ontbreekt. „Als er zo’n breed verhaal is, dan hoef je niet elke bewoner opnieuw het hele verhaal te vertellen. Dat scheelt een hoop tijd en geld”, zegt PBL-onderzoeker Dignum.

Het PBL schrijft dat gemeenten veel ervaring en kennis opdoen door de proeftuinen, een van de nadrukkelijke doelstellingen van het PAW. Maar omdat in elke wijk maatwerk moet worden toegepast, zijn die ervaringen lastig elders toe te passen of op te schalen. Toch wil Dignum waken voor te veel negativiteit. „Er is nooit gedacht dat het makkelijk zou zijn. Door de inzet op leren bij de proeftuinen komen knelpunten nu aan het licht en kan er snel wat aan gedaan worden. Dat is winst.

Wel geld, geen plan

Vorig jaar fileerde de Algemene Rekenkamer het PAW in een kritisch rapport. Doelen waren niet gehaald, doelstellingen veranderden continu en er was wel geld beschikbaar, maar duidelijke plannen ontbraken voor wat er met dat geld moest gebeuren. Ook de Raad voor het Openbaar Bestuur toonde zich kritisch en concludeerde in januari dat gemeenten, provincies en waterschappen meer geld nodig hebben voor de uitvoering van het Nederlandse klimaatbeleid.

Het PAW loopt intussen door. Bij een tweede subsidieronde eind oktober vorig jaar kregen negentien wijken bijna 100 miljoen euro om huizen te gaan verduurzamen. Voor de eerste 27 wijken trok het Rijk al 126 miljoen euro uit. Volgens de afspraken uit het Klimaatakkoord is het de bedoeling dat in 2030 de eerste 1,5 miljoen woningen aardgasvrij zijn.